شرايط زمان و مكان اجازه نمىدهد كه سخن ، بىپرده و بىپروا يا به صورت امر و نهى ، گفته شود ، ابزار « تمثيل » شايد يكى از كارآمدترين وسائل و حربه‌ها است . آرى ، « لسان مثل در پردهء كنايت و اشارت كه ابلغ از تصريح است ، مطالب عاليه و حكيم شافيه را تعليم مىدهد . » « 1 » 6 - ايجاد تنوّع و انبساط خاطر در مسائل آموزشى و تربيتى ، براى تقريب ذهن و زدودن آثار خستگى در مخاطبان يكى از ابزارهاى كارآمد ، استفاده از تمثيل و مثل در جاى جاى مواد آموزشى است . به تجربه ثابت شده است در القاى مفاهيم عقلانى در مباحث مختلف ، چنانچه همراه با تمثيل و مثل نباشد ، مخاطبان زودتر از موعد دچار واكنش منفى مىشوند و اين خود باعث هدر رفتن بخشى از انرژى طرفين است كه نتيجه‌گيرى را دچار خلل مىسازد . « 2 » مثل به منزلهء واعظى شيرين زبان و ناصحى مهربان است ، كه افراد ملّت را با لسانى ساده و بيانى دلچسب و ملايم به پيروى اخلاق حسنه و ترك اعمال نكوهيده دعوت كرده ، اخلاق و افكار آنها را به بهترين ترتيبى تهذيب و تنوير مىنمايد . واعظ و خطيب هر قدر شيرين سخن باشد ، ممكن است وعظ و خطابه او در بعضى مستمعين توليد كسالت و ملال كند ، ليكن « امثال » از اين نقص مبرا بوده و هر گوشى از شنيدن آن لذت مىبرد و هيچ‌كس از مطالعه آن خسته و دلتنگ نمىشود . « 3 » در روايات اسلامى ، به مسئلهء ايجاد تنوّع و انبساط خاطر و مقيّد نكردن فكر و انديشه در چهار چوبهاى تنگ و كسل كننده ، و به زنجير نكشيدن روح و روان در غل و زنجيرهاى عادات ملالت‌آور دقّتى شايان و در خور توجّه به عمل آمده است . از جمله : پيامبر گرامى اسلام صلّى اللّه عليه و إله فرمود :

--> ( 1 ) . امثال قرآن ، ص 2 . ( 2 ) . مثل‌ها و پندها ، مقدمه . ( 3 ) . داستان نامه بهمنيارى ، مقدّمه ، ص « يج » .